Co kryła ziemia pod budynkiem Muzeum POLIN? Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN

Obiekty z badań archeologicznych na terenie dawnych Koszar Artylerii Koronnej i ulicy Dzikiej

___________________________________

Badania archeologiczne, które poprzedziły budowę gmachu Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, przyniosły wiele nowych informacji o tym miejscu Warszawy. Archeolodzy wydobyli i zabezpieczyli dużą liczbę ruchomych zabytków archeologicznych. Przede wszystkim były to przedmioty codziennego użytku, należące do dawnych żydowskich mieszkańców Muranowa. Wszystkie te przedmioty znajdują się w kolekcji muzealnej.

Badania archeologiczne często stanowią obowiązkową część realizacji rozmaitych inwestycji budowlanych. Zgodnie z obowiązującymi w Polsce przepisami, badania archeologiczne są koniecznością, jeżeli działka, na której planowana jest inwestycja, znajduje się w strefie ochrony archeologicznej lub w pobliżu stanowiska archeologicznego. Zakres i sposób takich badań określa właściwy wojewódzki konserwator zabytków. Niemniej to inwestor jest odpowiedzialny za przeprowadzenie badań, w tym zaangażowanie archeologa – kierownika badań archeologicznych. Proces rozpoczyna się uzyskaniem pozwolenia na badania, w którym zostaje określony zakres i sposób prowadzenia prac.
Opisana powyżej procedura miała zastosowanie także dla budowy Muzeum Historii Żydów Polskich – w sercu dawnej tętniącej życiem Dzielnicy Północnej, zamieszkałej w większości przez Żydów, a w czasie II wojny światowej przekształconej przez Niemców w getto.

Rozpoczęcie badań
W 1997 roku Miasto Stołeczne Warszawa, decyzją prezydenta Marcina Święcickiego, przeznaczyło na budowę muzeum parcelę na Muranowie: przy pomniku Bohaterów i Męczenników Getta Warszawskiego, w dużej części w miejscu, gdzie stał budynek koszar, wzniesiony pod koniec XVIII wieku i funkcjonujący w różnych rolach do 1944 r. Początkowo służył Regimentowi Artylerii Koronnej i Korpusowi Inżynierów Koronnych, w XIX w. stacjonował w nim rosyjski Pułk Pierwszej Gwardii Wołyńskiej, a w dwudziestoleciu międzywojennym mieściło się więzienie wojskowe, nazywane od pobliskiej ulicy Gęsiej - Gęsiówką. W okresie funkcjonowania getta w Koszarach znalazła się siedziba Judenratu, działało także więzienie i obóz koncentracyjny – KL Warschau. Ruiny budynku zostały uprzątnięte pod koniec lat 60.
W roku 1998 rozpoczęły się pierwsze wyprzedzające budowę budynku muzeum prace archeologiczne. Inwestorem badań było Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny. Pracami terenowymi objęto wschodnią, frontową część założenia koszar w granicach muzealnej parceli. Zastosowano różne metody badawcze – nadzory archeologiczne nad odkrywaniem korony fundamentów dawnych koszar oraz wykopów badawczych. Kierownikiem badań archeologicznych była Martyna Milewska. Z przeprowadzonych prac powstała obszerna dokumentacja opisowa, fotograficzna i rysunkowa.
Upłynęło aż 11 lat zanim archeolodzy powrócili na to miejsce. Wcześniej, w 2005 roku trzy podmioty: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Miasto Stołeczne Warszawa i Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny powołały w formule partnerstwa publiczno-prywatnego instytucję kultury – Muzeum Historii Żydów Polskich. W tym samym roku w międzynarodowym konkursie architektonicznym wyłoniony został zwycięski projekt budynku muzeum, wielokrotnie później nagradzanego, autorstwa fińskiego studia architektonicznego Lahdelma & Mahlamäki. Kolejne trzy lata później, w 2008 roku, kierujący inwestycją Stołeczny Zarząd Rozbudowy Miasta ogłosił przetarg na budowę muzeum. Zwycięską ofertę złożył Polimex-Mostostal, który rozpoczął budowę 30 czerwca 2009 r. Pracom budowlanym od samego początku towarzyszyli archeolodzy. Nadzorowali prowadzone prace ziemne pod budowę fundamentów zarówno pod kątem dokumentacji obiektów nieruchomych, jak i zabezpieczania pojawiających się ruchomych zabytków archeologicznych. Badaniami kierował Ryszard Cędrowski przy współpracy Joanny Borowskiej.

Obszar pierwszych badań (1998)
Kwatera pod budowę muzeum, na której dwukrotnie prowadzono badania archeologiczne, miała kształt trapezowaty. Na terenie posesji muzealnej, przed wybuchem II wojny światowej, usytuowane były działki hipoteczne z kamienicami mieszkalnymi, budynek dawnych Koszar Artylerii Koronnej (Koszar Wołyńskich), który wówczas pełnił funkcję więzienia, oraz fragmenty dwóch ulic. W strefie południowej zlokalizowana była ul. Gęsia, natomiast od północno-wschodniej strony biegła ul. Dzika (ten odcinek przemianowano w 1930 r. na ulicę Ludwika Zamenhofa). Po przeciwległej stronie, w południowo-wschodnim narożu, rozszerzająca się ul. Dzika przechodziła w trójkątny plac.
Podczas prowadzonych badań archeologicznych – tych z 1998 i późniejszego nadzoru z roku 2009 – zarejestrowano i udokumentowano ślady przedwojennego układu urbanistycznego czytelnego na przedwojennych mapach, a także nieruchomości znajdujących się w dzisiejszym obrysie budynku muzeum. Na przedwojennej ul. Dzikiej był to niewielki fragment północno-zachodniego narożnika kamienicy na parceli ul. Dzika 34 (działka hipoteczna 2248d), większa część frontowej kamienicy na posesji ul. Dzika 36 (działka hipoteczna 2305a-2248e). Następnie granicząca z numerem 36 cała kamienica frontowa z przyległym fragmentem podwórka oraz część północnej, bocznej oficyny na posesji ul. Dzika 38 (działka hipoteczna 2249a).
Po drugiej stronie ul. Dzikiej, przy wschodniej pierzei trójkątnego placu, na parceli ul. Dzika 19 (działka hipoteczna 2317) – odsłonięto wschodnie skrzydło samego budynku Koszar Artylerii Koronnej, wschodnią część głównego dziedzińca z dwoma pawilonami i bramą, odcinek przejazdu na tyły obok północnego skrzydła oraz fragmenty narożników południowego i północnego skrzydła budynku. W toku prac archeologicznych w wykopie odsłonięto fragment wewnętrznej kanalizacji koszar – ceglane kanały, a w miejscu ich łączenia natrafiono na okrągły ceglany zbiornik. Na ostatniej uchwyconej archeologicznie parceli ul. Dzikiej, pod adresem ul. Dzika 21 (działka hipoteczna 2315-2316), zarejestrowano naroże kamienicy i fragment podwórka tej posesji.

Badania archeologiczne
Jesienią 1998 roku, pomiędzy 15 września a 31 października, zostały zrealizowane badania terenowe dwoma metodami: nadzorów archeologicznych nad odsłanianą koroną fundamentów koszar oraz metodą wykopów badawczych. Zespół Martyny Milewskiej wykonał wówczas 15 wykopów w 8 sektorach: 12 wykopów na terenie dawnych koszar oraz 3 wykopy na dawnej ul. Dzikiej.
Odsłonięto fundamenty wschodniej strefy Koszar Artylerii Koronnej, frontowej oraz należącej częściowo do skrzydeł północnego i południowego (tj. ok 25% całości założenia projektu Stanisława Zawadzkiego, wznoszonego w latach 1784-1792). W wyniku prac potwierdzony został brak podpiwniczenia koszar. Badacze ustalili szerokość ścian fundamentowych (1 m) i działowych (0,8 m), a także materiał budowlany, z którego zostały wykonane. Zachowane ściany były murowane, głównie z cegieł, a w rejonie przejazdu bramnego i północno-wschodniego naroża budynku również z dużych kamieni narzutowych (dużych okruchów lub bloków skalnych przyniesionych przez lądolód, wykorzystywanych często jako materiał budowlany).
Odsłonięte przez archeologów nawarstwienia wskazały, iż teren ten, przed budową koszar, był użytkowany rolniczo, a znalezione w najniższej badanej warstwie ziemi (humusie) zabytki archeologiczne wydatowano na koniec XVII i XVIII w. Powyżej zalegały warstwy związane z budową budynku koszar, w nich obok gruzu ceglanego i zaprawy wapiennej archeolodzy natrafili na liczne fragmenty butelek szklanych z końca XVIII w.
Wykop na dziedzińcu koszar dał analogiczne rezultaty, ponadto badacze zarejestrowali ceglane kanały, późniejsze niż sama budowla, tj. pochodzące z lat 70. XIX w., a w osi przejazdu bramnego kanał główny wyprowadzający nieczystości poza budynek. Kanał główny miał owalny przekrój i prostokątną studzienkę zbiorczą, od której uchodziły jeszcze dwa kanały boczne. Te, dalej, rozgałęziały się w kierunku narożników dziedzińca. Jeden z kanałów został dokładnie przebadany, a jego nawarstwienia dostarczyły ciekawych artefaktów – fragmentów naczyń fajansowych i szklanych, a także skorupek jaj.
W wykopach umiejscowionych na dawnej ul. Dzikiej odsłonięto bardzo czytelne fragmenty nawierzchni chodnika i jezdni z odciskami szyn tramwajowych oraz prostokątnej granitowej kostki brukowej, a przy zachodnim krawężniku jezdni – kamienny profilowany podjazd na podwórko w północnym skrzydle koszar.
W ramach badań ujawniono także mury – ceglane fundamenty i ścianę działową kamienicy przy Dzikiej 21, oraz zasypiska jej piwnic. Na dnie piwnic znajdowała się 20-centymetowa warstwa spalenizny, ślad po wypaleniu budynku wiosną 1943 r. Nad spalenizną zalegało zasypisko ułamków cegieł, elementów wyposażenia wyższych kondygnacji kamienicy i ziemi. To pozostałość po jednorazowym zasypaniu kamiennicy, w czasie powojennego porządkowania i niwelowania terenu.

Badania archeologiczne w 2009 roku
Prace archeologiczne prowadzone w okresie od 12 sierpnia do 9 października 2009 roku przez Ryszarda Cędrowskiego przy współpracy Joanny Borowskiej polegały na nadzorze archeologicznym budowlanych prac ziemnych, związanych z wykonaniem płyty fundamentowej gmachu muzeum. Dodatkowo nadzór archeologiczny objął również prace ziemne wzdłuż wschodniej granicy parceli. Liniowy wykop budowany był jako obejście, wokół planowanego budynku muzeum, ceglanej magistrali kanalizacji sanitarnej – kanału powstałego pod ul. Dziką w latach 90. XIX w. (kiedy budowano w Warszawie sieć kanalizacyjno-wodociągową według projektu Williama Lindley’a).
Badania pozwoliły na uchwycenie na odcinku odsłoniętej dawnej ul. Dzikiej warstwy użytkowej i poziomu ulic z drugiej połowy XIX–pierwszej połowy XX w. Pokazały też powojenne niwelacje ziemne, pozostałości trawników, nawierzchnie chodników i jezdni z drugiej połowy XX w. W obrębie odsłoniętych piwnic kamienic udokumentowano zasypiska gruzowe i warstwy spalenizny z czasów II wojny światowej oraz powojenne warstwy niwelacyjne z lat 1945-1946.
Natomiast w przestrzeni dawnych koszar wystąpiły obiekty architektoniczne takie jak kamienne i ceglane fundamentowania ścian obwodowych i działowych z lat 80-90. XVIII w., mury z późniejszych remontów i przebudów z XIX-XX w., ceglane kanały wewnętrznej sieci kanalizacyjnej z lat 70. XIX w. (wcześniejsze od magistrali Lindley’a). Badacze rozpoznali także wypełniska dołów, które służyły wcześniej do pozyskiwania gliny – surowca dla cegielni. Funkcjonowanie cegielni przypadało na okres 2 poł. XVII-XVIII w. Ziemia, w której eksploatowano glinę, była wyrównywana jeszcze przed 1778 rokiem, czyli budową budynku koszar.
Wykop liniowy pozwolił odsłonić fundamentowania ścian kamienic przy ul. Dzikiej 34 i 36, mury piwnic oraz zasypiska gruzowe w ich wnętrzach. Odsłonił także zasypiska piwnic w oficynach kamienicy ul. Dzika 38 oraz warstwy użytkowe podwórka posesji, przykryte powojennym nasypem.

Ruchome zabytki archeologiczne
Dwa sezony badań archeologicznych poprzedzających budowę gmachu Muzeum Historii Żydów Polskich pozwoliły wydobyć i zabezpieczyć dużą liczbę ruchomych zabytków archeologicznych, przede wszystkim przedmiotów codziennego użytku należących do dawnych żydowskich mieszkańców Muranowa. Łącznie archeolodzy pozyskali 3688 szt. ruchomych zabytków archeologicznych (1524 pozycji inwentarzowych). W 1998 r. było to 3239 szt. zabytków (1164 pozycji inwentarzowych), a podczas nadzoru archeologicznego 11 lat później odkryto 449 szt. zabytków (360 pozycji inwentarzowych).
Zabytki archeologiczne mają charakter informacji naukowej. Towarzyszy im zawsze dokumentacja badań archeologicznych, aby czytelny pozostawał ich kontekst kulturowy. Bez niego zabytki archeologiczne są nieme. Stają się po prostu destruktami. Zabytki archeologiczne pozostają specyficznym rodzajem obiektów muzealnych, dającym obraz przeszłości wyłącznie wraz ze swoim kontekstem. Dlatego tak istotne jest rejestrowanie informacji o miejscu pozyskania zabytków archeologicznych – zarówno stanowiska archeologicznego, jak i dokładnej lokalizacji w ramach podziału przestrzennego stanowiska.
Ponadto zabytki archeologiczne mają własną specyfikę – większość materiału zabytkowego to tzw. materiał masowy. Są to często bardzo liczne i drobne fragmenty ceramiki, a także polepa, żużel, kości zwierzęce itp. Nie mają one walorów estetycznych czy wystawienniczych – są nośnikiem wartości naukowych. Masowość zabytku nie jest uzależniona od surowca, z jakiego został on wykonany, lecz powiązana jest ze specyfiką historii danego regionu i intensywnością rozwijającego się w danym miejscu osadnictwa. Na drugim biegunie są zabytki wydzielone – przedmioty całe oraz te z niewielkimi ubytkami, a także te części i fragmenty obiektów, na podstawie których możliwa jest ilościowa identyfikacja pierwotnie całych przedmiotów. Zabytki wydzielone są cenniejsze, bo rzadsze, o wysokiej wartości materialnej i nadające się do eksponowania, stanowią tylko ułamek odkrytych zasobów.
W zbiorze zabytków odkrytych i pozyskanych spod budowy muzeum dominują zabytki masowe. Przede wszystkim fragmenty naczyń ceramicznych i szklanych, niektóre datowane nawet na XVII i XVIII w. (polewane garnki, wyroby pseudomajolikowe, fajansowe i porcelanowe), ale również pochodzące z XIX i XX w. Z piwnic kamienic zlokalizowanych przy ul. Dzikiej wydobyto liczne fragmenty płytek posadzkowych z ornamentem reliefowym. Spośród zabytków wydzielonych dominują te wykonane z ceramiki (naczynia i kafle), szkła (naczynia, zwłaszcza butelki) oraz metali i tworzywa sztucznego. W zasypiskach piwnic na posesji przy ul. Dzikiej 34 znaleziono w warstwie spalenizny fragmenty płytek posadzkowych, naczyń, sztućców metalowych, kluczy żelaznych, fragmenty balustrady, tablicę znamionową na drzwi z gwoździem, a nawet szczoteczkę do zębów. Odsłonięto nawet przedwojenne kable biegnące pod dawną ulicą Dziką, jak również kable telefoniczne (w betonowych osłonach) wkopane tu po wojnie. W piwnicy przy ul. Dzikiej 36 archeolodzy znaleźli liczne przedmioty codziennego użytku, takie jak naczynia metalowe, w tym żeliwny sagan, imbryk, tace, rondle, elementy maszyny do szycia, żelazka, nocnik, kafle piecowe, fragmenty potłuczonych naczyń porcelanowych i szklanych. Spod adresu ul. Dzika 38 pozyskano naczynia ceramiczne i szklane, talerze metalowe, nożyce czy żelazną tablicę znamionową z napisem „[…] & BARLOW L”. Liczne butelki szklane czy żelazna, emaliowana taca na mydło wskazują na wyposażenie przedwojennej łazienki. A pod dawnym trójkątnym skwerkiem znaleziono m.in. guzik metalowy, a także fragment butelki szklanej i dno naczynia glinianego datowanych na XVIII w. Dodajmy, że zwalisko wyższych kondygnacji w piwnicy kamienicy przy ul. Dzikiej 21 zawierało nie tylko szereg kafli i płytek posadzkowych, ale również kości zwierzęce, pochodzące wyłącznie od bydła i drobiu, czyli przykład masowych zabytków archeologicznych, o których mowa była wyżej (także one otrzymały numer inwentarza polowego, a następnie zostały wciągnięte do inwentarza muzealnego). Warto również wspomnieć o dwóch odkrytych monetach – szelągu koronnym Jana Kazimierza z 1655 r. (tzw. boratynka) i groszu koronnym Stanisława Augusta z 1792 r., wybitym w mennicy warszawskiej.
Materiały pozyskane w drodze badań archeologicznych z miejsca budowy Muzeum POLIN zostały włączone do jego zbiorów. Przedmioty te, opracowane ewidencyjnie, są bezpiecznie przechowywane dla przyszłych pokoleń jako materialne świadectwa życia społeczności żydowskiej, ich codzienności. Opowiadają również o ich zagładzie. Będąc nośnikiem pamięci i źródłem informacji, są udostępniane szerokiej publiczności. Muzeum prezentowało je wielokrotnie w ramach wystaw czasowych, m.in. na ekspozycjach wystaw „Tu Muranów” (2020-2021) oraz „Wokół nas morze ognia” (2023).

Katarzyna Reszka

Źródła:
M. Milewska, „Badania archeologiczne Koszar Artylerii Koronnej w Warszawie” (wydruk komputerowy), 1998.
R. Cędrowski, „Sprawozdanie z przeprowadzonych badań archeologicznych związanych z budową Muzeum Historii Żydów Polskich w Warszawie” (wydruk komputerowy), 2009.
J. Leociak, „Redefinicja kategorii świadka i świadectwa. (Wokół rzeczy wykopanych na terenie miejsca-po-getcie w Warszawie)”, „Teksty Drugie 2018, nr 3, s. 57-68.