Malowana kronika. Prace Majera Kirszenblata Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN

Muzeum POLIN otrzymało w darze niemal całą spuściznę artystyczną (prawie 400 prac obrazów, rysunków, grafik) Majera Kirszenblata, której część można było zobaczyć w muzeum na wystawie „(Po)żydowskie. Sztetl Opatów oczami Majera Kirszenblata” w 2024 roku. Ponad dwustu obrazom towarzyszą w kolekcji prace na papierze wykonane w różnych technikach – zarówno odrębne kompozycje, jak i szkice do dzieł malarskich.
Prace są barwną kroniką przedwojennego sztetla Opatów (jid. Apt). Świata, który zginął w Zagładzie, a który autor zapamiętał bardzo detalicznie. Jednak, paradoksalnie – tak jak pisze jego córka prof. Barbara Kirshenblatt-Gimblett analizując twórczość ojca zarówno tę pamiętnikarską, jak i malarską – „Niezależnie od ich wzajemnych relacji, obrazy i opowieści inaczej traktują czas. […] Wiele obrazów, łącznie ze scenami, które powtarzały się na przestrzeni lat, nosi podpis «opatów 1934», jakby w tym właśnie momencie zatrzymał się zegar i poza nim nie było nic do zapamiętania. Siedemnaście lat życia w Polsce wydaje się ścieśnionych w jeden rok wyjazdu. Nawet scena domowa z ojcem, który opuścił Polskę w 1928 r., datowana jest na rok 1934” (B. Kirshenblatt-Gimblet, „Sztetl zbudowane z pamięci”, w katalogu: „(po)ŻYDOWSKIE. Sztetl Opatów oczami Majera Kirszenblata”, Warszawa 2024).
Twórczość Majera Kirszenblata reprezentująca sztukę nieprofesjonalną, zwaną prymitywną lub naiwną powstała z innych pobudek niż większości twórców tego rodzaju sztuki – nie z silnej, spontanicznej potrzeby tworzenia, realizowanej nawet mimo braku przygotowania, ale dla zilustrowania własnych opowieści i wizualnego zrekonstruowania rzeczywistości, której był świadkiem jako dziecko i nastolatek, zanim wyemigrował do Kanady. Potrzeba utrwalenia na płótnie i papierze wydarzeń, osób, zwyczajów żydowskiego życia w małym miasteczku przed Zagładą zrodziła się zresztą nie z jego własnej inicjatywy, ale pod wpływem namów, aby tę niezwykłą pamięć utrwalić i nie pozwolić odejść w zapomnienie cennemu świadectwu funkcjonowania tej społeczności żydowskiej (szerzej na ten temat zobacz esej Ewy Klekot z zakładki Historie: „Wokół tak zwanej „sztuki naiwnej”; na temat życia malarza zob. biogram z portalu Wirtualny Sztetl: https://sztetl.org.pl/pl/biogramy/5369-kirszenblat-majer).
Przedstawione na obrazach sceny codziennego życia mieszkańców Opatowa, niejednokrotnie zaskakujące, mają niezwykły potencjał edukacyjny – prowokują do poznania historii i kultury Żydówek i Żydów mieszkających w zarówno w tym miasteczku, jak i w setkach innych sztetli – niewielkich miejscowości rozsianych po całej przedwojennej Polsce.
Małgorzata Bogdańska-Krzyżanek