Teka grafik „La Mémoire Gravée” Izaaka Celnikiera Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN

Izaak Celnikier (1923–2011), ocalony z Holokaustu malarz, grafik i rysownik, zapisał swym dziełem ważne karty w historii sztuki polskiej, żydowskiej i francuskiej. Przed wojną przebywał w Domu Sierot Janusza Korczaka przy ul. Krochmalnej 92 w Warszawie. Wkrótce po wybuchu II wojny światowej wraz z matką i siostrą uciekł do Białegostoku. Tam pogłębiał zainteresowania sztuką, tam też rozpoczęła się jego holokaustowa odyseja. Wiodła z białostockiego getta przez niemieckie obozy koncentracyjne i zagłady Stuthoff, Auschwitz, Mauthausen, Sachsenhausen, Flossenbürg i Dachau, sowiecki obóz w czeskim Šumperku, aż po powrót do Białegostoku. Poszukując śladów po najbliższych, pod koniec 1945 r. Izaak Celnikier pracował przy ekshumacjach na cmentarzu przy ul. Żabiej w Białymstoku na terenie byłego getta. Niedługo potem rozpoczął regularne studia artystyczne w Pradze, u jednego z czołowych przedstawicieli czeskiej awangardy międzywojennej, Emila Filli. Pięcioletni pobyt w Warszawie (1952–1957) zaznaczył się w życiorysie Celnikiera przełomowym udziałem w Ogólnopolskiej Wystawie Młodej Plastyki „Przeciw wojnie – przeciw faszyzmowi” w warszawskim Arsenale, podczas V Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów (1955). Wystawę uznaje się za początek polskiej Odwilży w sztukach wizualnych, niosącej odrzucenie socrealistycznego schematu i schyłek ideologicznej kontroli nad sztuką, a samego Celnikiera – za jednego z artystycznych przywódców tzw. pokolenia Arsenału. | Pozbawiony wkrótce złudzeń co do trwałości odwilżowego klimatu w polskiej kulturze, wobec kolejnej fali antysemityzmu, podczas pobytu stypendialnego we Francji malarz zdecydował się na stałe pozostać za granicą. W latach 60. XX w. Celnikier zdobył uznanie w Izraelu, gdzie często wyjeżdżał i wystawiał. | Dla powstania cyklu „Pamięć rytowana” z dwóch powodów przełomowym okazał się rok 1969. Po pierwsze, jeden z serbskich przyjaciół namówił Celnikiera do podjęcia prób w technikach akwaforty i akwatinty. Po drugie i nie mniej istotne, pod wpływem wydarzeń Marca ‘68 i ich konsekwencji w Polsce artysta, jak sam przyznawał, wrócił pamięcią do czasów Zagłady. Jeśli od wczesnych lat powojennych malarsko utrwalał monumentalne wizerunki żydowskiej ofiary w formie ekspresjonistycznego, bezimiennego symbolu Zagłady, to w swych sztychach kontynuowanych w latach 70. i później konkretyzował własne wspomnienia o najbliższych i znajomych, którzy polegli w białostockim getcie i obozach. | Prace graficzne Izaaka Celnikiera ofiarowała Muzeum POLIN p. Teresa Mellerowicz-Gella (1927–2019), przyjaciółka artysty i współuczestniczka wystawy w Arsenale. Teka „LA MÉMOIRE GRAVÉE”, tak jak pojedyncze prace spoza teki, ma odręczną dedykację Celnikiera dla Mellerowicz-Gelli i jej męża, socjologa Aleksandra Gelli.
Artur Tanikowski