Twórczość Mary (Mery) Litauer-Schneider Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN

Mary Litauer-Schneider była malarką, członkinią jedynej w międzywojniu kobiecej grupy artystycznej „Kolor”, po II wojnie światowej współtwórczynią środowiska artystycznego w Toronto.
Litauer (artystka przed wojną używała formy imienia Mery, później – Mary) urodziła się w zamożnej rodzinie w Wilnie w 1900 roku. Po ukończeniu siedmioklasowego gimnazjum jako jedna z najmłodszych studentek rozpoczęła naukę w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie. W ciągu następnych pięciu lat uczyła się u prof. Stanisława Lentza w Warszawie, prof. Wojciecha Weissa w Krakowie, dwa lata spędziła w Berlinie, gdzie poznawała sztukę Aleksandra Archipenki, Wassily'ego Kandinskiego czy Paula Klee; powróciwszy do Warszawy, wybrała klasę prof. Tadeusza Pruszkowskiego. Mimo że aż do śmierci za swojego mistrza uważała Wojciecha Weissa, to nauka u Pruszkowskiego najmocniej wpłynęła na jej twórczość. W Warszawie z koleżankami z roku, również mającymi korzenie żydowskie, Elżbietą Hirszberżanką (ur. 1899, zm. w latach 60. XX w.) oraz Gizelą Hufnagel (1903–1997) w 1929 założyła grupę artystyczną „Kolor”.
Grupa „Kolor” działała kilka lat. Malarki prezentowały wspólnie swoje prace na wystawach w lokalu Związku Zawodowego Artystów Polskich (1929), w Salonie Sztuki Czesława Garlińskiego (1930) oraz w Instytucie Propagandy Sztuki (1931). Ich prace były życzliwie przyjmowane przez krytyków. Doceniano swobodę twórczej ekspresji artystek oraz szczególne zainteresowanie formą i barwą, budującymi kompozycję i klimat obrazów. Niestety prac przedwojennych Litauer zachowało się niewiele; na podstawie tych zachowanych oraz recenzji z wystaw sądzić można, iż dominowały w jej obrazach mocne barwy, w szerokiej palecie. Z biegiem czasu skala kolorystyczna uległa zawężeniu i ochłodzeniu, lecz nadal to nie treść, tylko kolor pozostał dominantą przedstawień w jej obrazach.
W latach 30. Mary Litauer wyszła za mąż za kolegę z Akademii Romana Schneidera (1889–1969; było to jego drugie małżeństwo, związał się z Litauer po śmierci swojej pierwszej żony Anny; miał z nią córkę, którą wychowywała rodzina).
Mimo rozpadu grupy „Kolor”' (jakkolwiek do końca życia Gizela Hufnagel [Klimaszewska-Arctowa] i Mary pozostawały w stałym kontakcie i bliskiej, mimo odległości, przyjaźni) artystka nadal tworzyła i wystawiała swe prace na wystawach zbiorowych w Instytucie Propagandy Sztuki. Okres rozkwitu talentu i twórczości malarki zatrzymał dopiero wybuch II wojny światowej. Schneiderowie znaleźli się we Lwowie, zajętym przez Związek Radziecki. Tam zostali aresztowani i osadzeni w więzieniu w dawnych budynkach zakonu sióstr św. Brygidy, nazywanymi Brygidkami. Schneider został wywieziony do obozu nad Białym Morzem, a Mary Litauer trafiła do łagru w Mariinsku (400 kilometrów na wschód od Nowosybirska), gdzie pracowała w fabryce produkującej wiklinowe kosze. Nawet w obozie szkicowała po kryjomu węglem na fragmentach papieru gazetowego, przy życiu trzymała ją jednak myśl o powrocie do malowania.
W 1941 r. po podpisaniu układu Sikorski-Majski, między rządem polskim a ZSRR Mary Litauer objęta została amnestią i zwolniona z obozu. Przedostała się do Buzułuku, gdzie formowały się polskie siły zbrojne pod dowództwem gen. Władysława Andersa i podjęła pracę w Ośrodku Organizacyjnym Armii. Będąc świadomą ważnych historycznych wydarzeń toczących się wokół niej, zaczęła dokumentować je w formie rysunków składającą się na „tekę buzułucką”.
Z mężem Mary Litauer-Schneider spotkała się dopiero w 1942 r. w mieście Jang-Jul w Uzbekistanie, gdzie formowały się oddziały Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR (tzw. Armia Andersa), z nimi Roman Schneider z żoną zostali ewakuowani do Teheranu. Gdy Schneider został zwolniony z wojska, pozostali na Bliskim Wschodzie; Schneider wrócił do zawodu architekta, Mary Litauer-Schneider zaś do malowania. Razem założyli także Polskie Pracownie Artystyczne, które stały się centrum środowiska artystycznego i dało zatrudnienie - między innymi przy produkcji lalek okolicznościowych (których dokumentacja fotograficzna znajduje się w kolekcji) - kilkudziesięciu plastykom-wychodźcom. Po zakończeniu wojny wraz z mężem przeniosła się do Libanu. Mieszkali tam cztery lata, Mary Litauer-Schneider malowała m.in. pejzaże górzystego krajobrazu (prace z tego okresu znajdują się w kolekcji). Gdy, mimo usilnych starań, nie uzyskali pozwolenia na wjazd do Wielkiej Brytanii, w 1950 r. wyjechali do Kanady. Po krótkim pobycie w Nowej Szkocji osiedlili się na stałe w Toronto. Wkrótce potem Mary Litauer-Schneider objęła stanowisko dyrektorki w Madoc Art Centre, gdzie wykładała malarstwo w latach 1952–1962. W 1963 r. Schneiderowie założyli Mary and Roman Schneider School of Fine Arts w Actinolite w Ontario (dzisiaj Bridgewater Retreat and Art School), szkołę, która działała w niezmienionym kształcie niemalże aż do śmierci artystki w 1992 roku.
Podczas pobytu w Kanadzie poza działalnością pedagogiczną Mary Litauer nadal malowała, z powodzeniem wystawiała swe prace m.in. w Museum of Art-Fort Lauderdale na Florydzie czy w Pollock Gallery i Cobourg Art Gallery w Toronto. Tworzyła oczywiście nie tylko w Kanadzie, ale i podczas licznych podróży (Izrael, Włochy, Meksyk). Ulubioną techniką artystki była akwarela, a tematem – pejzaże, zarówno przedstawienia przyrody, jak i miejskie. To właśnie z tego okresu twórczego oraz pobytu na Bliskim Wschodzie pochodzą obrazy przekazane do muzeum przez Teresę Gierzyńską, Wandę Gierzyńską i Dorotę Wnuk, trzy wnuczki Schneiderów (córki Anny). W obrazach tych podziwiać możemy skomponowane przez Mary Litauer-Schneider barwne pejzaże o doskonałym warsztacie malarskim i wyjątkowym wdzięku.

Jan Orliński