Naszywka z manifestacji Trzymamy Straż nad Odrą

Naszywka ze zlotu młodzieży Trzymamy Straż nad Odrą, który odbył się w Szczecinie w dniach 12–14 kwietnia 1946 roku, to dar Włodzimierza Worotyńskiego. Nosili ją uczestnicy zlotu – harcerze oraz członkowie Organizacji Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego, Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici” i Związku Walki Młodych. Symbolizowała jedność młodego pokolenia w powojennym procesie odbudowy kraju oraz podkreślała polskość Szczecina, który po II wojnie światowej znalazł się w nowych granicach Polski.

Zainicjowane przez wojewodę szczecińskiego Leonarda Borkowicza pierwsze duże spotkanie młodzieży w powojennym Szczecinie miało być manifestacją poparcia dla nowych granic i zachętą do osiedlania się na Ziemiach Odzyskanych. Zgromadziło około 50 tysięcy uczestników, w tym 15 tysięcy harcerzy. Nazywani pionierami – byli to głównie młodzi ludzie, przyjeżdżający na włączone do Polski ziemie, by podjąć trud budowania nowego życia.

12 kwietnia z Gdańska wyruszyła sztafeta, niosąca symboliczną pałeczkę z wodą morską i ziemią z Westerplatte. Kulminacja uroczystości nastąpiła 13 kwietnia na szczecińskich Wałach Chrobrego, z udziałem prezydenta Bolesława Bieruta, premiera Edwarda Osóbki-Morawskiego, marszałka Michała Roli-Żymierskiego i wicepremiera Stanisława Mikołajczyka. Jednak zamiast wiecu poparcia dla władz PRL, manifestacja przerodziła się w pierwszy uliczny protest przeciw nowemu systemowi.

Podczas przemówień część harcerzy i członków ZMW „Wici” zaczęła skandować imię opozycyjnego wicepremiera Mikołajczyka. Tłum podchwycił hasła antykomunistyczne, co zmusiło rządzących do przerwania wystąpień i opuszczenia trybuny honorowej. W obawie przed eskalacją sprzeciwu zakazano harcerzom udziału w finałowej defiladzie. Wieczorem doszło jednak do starć między prorządowym ZWM a harcerzami i niezależną młodzieżą, przez co milicja zatrzymała, przesłuchiwała i zastraszała wielu uczestników.

Choć zlot Trzymamy Straż nad Odrą miał być wydarzeniem cyklicznym, po incydentach antykomunistycznych zaniechano jego kontynuacji, a na miejscu planowanego pomnika upamiętniającego wydarzenie odsłonięto w 1950 roku Pomnik Wdzięczności dla Armii Radzieckiej. Wydarzenia z 1946 zapamiętano jednak nie tylko jako propagandową manifestację, ale przede wszystkim symbol pionierskiej odwagi i niezależności młodych ludzi, którzy potrafili głośno wyrazić sprzeciw wobec narzucanego im systemu.

Kamila Krężel