Gryps z Ośrodka Odosobnienia dla Internowanych w Wierzchowie

Gryps stanowi formę nielegalnego komunikowania się w świecie więźniów. W klasycznej postaci to mały kawałek papieru z zazwyczaj odręcznym zapisem, którego treść z założenia ma zostać utajniona przed personelem więziennym. Istnieją różne kierunki przekazywania grypsów: między więźniami, od osadzonego do kogoś poza murami więzienia oraz odwrotnie od osoby wolnej do uwięzionego. Samo słowo gryps należy do gwary więziennej nazywanej grypserą. Pochodzi z niemieckiego języka potocznego – od rzeczownika Grips, oznaczającego mózg (mózgownicę), szare komórki, inteligencję, zrozumienie oraz czasownika grippen – łapać, chwytać, kumać, kraść.

Prezentowana wiadomość została stworzona przez osobę przebywającą w Ośrodku Odosobnienia dla Internowanych w Wierzchowie. Napisana została w styczniu 1982 roku, podczas stanu wojennego. W grypsie zawarto odezwę z prośbą o wsparcie internowanych oraz więzionych za działalność związkową przez wysyłanie do nich korespondencji. Do wiadomości dołączono na odwrocie listę osób osadzonych w Wierzchowie. Miała być przekazana do jak największej liczby odbiorców. Ten gryps trafił w ręce Małgorzaty Gwiazdowskiej – historyczki sztuki i późniejszej wieloletniej Miejskiej Konserwator Zabytków w Szczecinie. Wiadomość została przez nią powielona, a kopie rozprowadzała na terenie miasta Szczecina.

Stan wojenny trwał w Polsce od 13 grudnia 1981 do 22 lipca 1983 roku. W ramach akcji „Jodła” internowano liderów i doradców NSZZ „Solidarność”, członków NZS, NSZZ Solidarność Rolników Indywidualnych, ROPCiO, KSS KOR, KIK i KPN. Pierwszej nocy pozbawiono wolności ponad 3 tysiące osób. Większość trafiła do zakładów karnych, w tym właśnie do Wierzchowa. Ludzie z zewnątrz starali się w różny sposób okazywać wsparcie osobom internowanym. Przykładem jednego z takich działań jest opisywany gryps.

Paula Sendra