Filiżanka do herbaty

Fajans jest rodzajem ceramiki często mylonym z porcelaną, mimo iż ma zupełnie inny charakter i jest materiałem nieco mniej eleganckim niż szlachetna porcelana. Wytwarza się go z zanieczyszczonego kaolinu, który po wypaleniu przyjmuje kolor od białego po kremowy. Ponieważ surowy materiał jest porowaty, pokrywa się go dodatkowo nieprzezroczystym szkliwem (najczęściej cynowym), który nadaje połysku i sprawia, że wyroby stają się nieprzepuszczalne dla wody.
Popularnym fajansowym wyrobem zawsze były filiżanki. W przeciwieństwie do delikatnej, niemal przezroczystej porcelany, filiżanki fajansowe są masywniejsze. Są też całkowicie nieprzezroczyste - nawet jeśli obejrzymy takie naczynie pod silne światło, nie ujrzymy cienia swych palców po drugiej stronie. Filiżanki z fajansu odznaczają się ciepłą barwą. Naturalny kolor fajansu jest zazwyczaj kremowy lub złamany bielą. Dzięki grubym ściankom fajansowa filiżanka dobrze też izoluje i sprawia, że gorący napój nie stygnie zbyt szybko.
W latach 20. i 30. w fajansowych wyrobach pojawiła się geometria. Miało to związek z nastaniem stylu art déco oraz modernizmu w sztuce. Nowe prądy wzornicze i dekoratorskie zrewolucjonizowały europejskie stoły. W stylu art déco filiżanka przestawała być tylko „naczyniem z uszkiem”, a stała się wytworem designerskim. Projektanci prześcigali się w eksperymentowaniu z bryłami. Chociaż porcelana była szlachetniejsza, to właśnie fajans stał się wówczas poligonem doświadczalnym dla nowych pomysłów. Ponieważ fajans był grubszy i bardziej „mięsisty”, świetnie podkreślał masywne, geometryczne wzory, pozwalał na nakładanie nasyconych, kryjących szkliw w odważnych kolorach, które na cienkiej porcelanie mogłyby wyglądać zbyt ciężko. Zaczęto też używać pistoletów z farbą i szablony, co dawało idealnie równe przejścia tonalne (tzw. gradienty) oraz ostre, geometryczne krawędzie wzorów. W efekcie zdobienia takie wydawały się „maszynowe” przez co odbierane były jako nowoczesne i modne. Filiżanki miały wyglądać na wykonane szybko i aerodynamicznie, nawet jeśli służyły do powolnego picia herbaty.
Naczynie takie, pokryte wzorami geometrycznymi w mocnych kolorach brązu, pomarańczu i żółci oraz wykonane z fajansu ok. 1930 roku znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie

Małgorzata Peszko