Ćwiczenia z geometrii nieeuklidesowej

Waldemar Wojciechowski jest artystą wizualnym i nauczycielem akademickim. Studiował w poznańskiej Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych (obecnie Uniwersytet Artystyczny). Od 2010 roku jest związany z Akademią Sztuki w Szczecinie.

Praca Ćwiczenia z geometrii nieeuklidesowej (1991) z kolekcji Muzeum Narodowego w Szczecinie składa się z trzech części-ćwiczeń opisanych w podtytułach każdego elementu tryptyku: Ćwiczenie 1 – Kwadrat, którego jest za mało; Ćwiczenie 2 – Kwadrat, którego jest za dużo; Ćwiczenie 3 – Kwadrat potencjalnie nieskończony. Wszystkie części skonstruowane są z dwóch warstw – na płaskie blejtramy nałożone są arkusze papieru, które dzięki zagięciom, nacięciom i lekkim przesunięciom względem podobrazia tworzą formy wypukłe i pofalowane.

Idea matematyczności świata, opisywanego językiem geometrii, była i pozostaje częstym źródłem inspiracji artystycznej. Analityczne podejście Wojciechowskiego, podobnie jak w wielu innych jego pracach, zmierza do zdemaskowania poznawczych schematów. Geometria euklidesowa uważana była do połowy XIX wieku za niepodważalną wiedzę o naturze świata. W myśl jej zasad podstawowe figury – takie jak kwadrat – są określone precyzyjnymi regułami i pozostają w pełni płaskie. Przestrzeń w tym ujęciu jest jednorodna, co pozwala tworzyć idealnie symetryczne i przewidywalne konstrukcje.

W geometriach nieeuklidesowych prawa tradycyjnej geometrii przestają obowiązywać. Nowe modele wykazały, że przestrzeń nie musi być „płaska”. W geometrii eliptycznej Riemanna czy hiperbolicznej Łobaczewskiego linie równoległe mogą zachowywać się w sposób odmienny od intuicyjnego. Idee wykrystalizowane na gruncie matematyki teoretycznej przeszczepił na grunt fizyki teoretycznej Albert Einstein, opracowując Ogólną Teorię Względności, która w XX wieku znalazła potwierdzenie w obserwacjach astronomicznych – geometria Wszechświata jest nieeuklidesowa. Odchylenia ujawniają się jednak dopiero na ogromnych odległościach kosmicznych, pozostając poza zasięgiem ludzkiej percepcji zmysłowej.

Wojciechowski, manipulując warstwami obrazu, przekształca statyczne, „płaskie” kwadraty w dynamiczne, przestrzenne struktury. Ten prosty gest, podszyty paradoksalnym poczuciem humoru, uruchamia jednocześnie złożone refleksje na temat struktury Wszechświata, modeli poznawczych i granic ludzkiej wyobraźni.

Magdalena Lewoc