Współcześni chasydzi w obiektywie Agnieszki Traczewskiej Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN

Agnieszka Traczewska od kilkunastu lat tworzy fotografie chasydów i porządkuje je w kolejne cykle. Jej zainteresowanie przerodziło się w wieloletnie doświadczenie poznawania środowisk ortodoksyjnych Żydów, ich historii i tradycji, a także zasad i wartości, którymi się kierują. Niezbędne w tym procesie było budowanie zaufania, jakim musiały obdarzyć artystkę chasydzkie społeczności, aby pozwolić jej na dokumentowanie ich świata. Jej zainteresowanie wzięło się z ciekawości wywołanej przez regularnie widywane w Krakowie grupy ludzi ubranych w charakterystyczne stroje. Artystka wspomina, że mimo niezwykle bogatej wielowiekowej historii żydowskiej, w tym także chasydzkiej, miasta, w którym dorastała, jej edukacja całkowicie przemilczała te wątki. Dzięki długotrwałemu i dogłębnemu procesowi poznawania środowiska ortodoksyjnego i wnikania w nie stało się dla niej możliwe to, co trafnie nazwał prof. Marcin Wodziński, wybitny historyk i znawca chasydyzmu: „Agnieszka Traczewska jest autorką nowego kanonu fotografii chasydzkiej”.
Jej pierwszy cykl to „Powroty” (wydany w formie albumu w 2018 r.) – fotografie chasydów odwiedzających miasta i miasteczka, z których wywodzą się ich rodziny, a zwłaszcza miejsca pochówku cadyków jako miejsc świętych. Chasydzi uważają, że miejsca życia cadyków, a w szczególności okolice miejsc ich pochówku, są przepełnione duchowością – więź z nią odnawiają dzięki podróży, jest to ich obowiązek przynajmniej raz do roku. Zasada pielgrzymowania dotyczy mężczyzn (choć dla kobiet nie ma zakazu), stąd właściwie tylko oni są obecni na zdjęciach Traczewskiej. Zatrzymani w kadrach przez fotografkę jednakowo i szczególnie ubrani odwiedzają m.in. Leżajsk, Lelów, Dynów czy duże miasta: Kraków, Katowice, Warszawę. Kontrastują z miejscową ludnością i często wzbudzają ciekawość, mimo że ledwie przed kilkoma dekadami stanowili duży procent mieszkańców tych miejsc. Fotografie dokumentują więc także szerszy wymiar znikania pamięci o społeczności, jakie dokonało się po Zagładzie.
Artystka podążyła dalej śladem tej społeczności do miejsc ich obecnego zamieszkania – do Stanów Zjednoczonych, Kanady, Izraela, Holandii, Wielkiej Brytanii – i tam zaczęła dokumentować codzienne życie rodzin chasydzkich. Powstały dzięki temu unikalne zdjęcia, gdyż nie było dotąd wnikliwego, wieloaspektowego, prawdziwego obrazu życia ortodoksyjnych społeczności żydowskich, m.in. z racji hermetyczności tego środowiska. Wymagało to od fotografki długiego procesu budowania zaufania, aby nie tylko zrobić zdjęcie, ale także wejść w dialog z mieszkańcami i uchwycić ich obiektywny obraz, co sama podkreśla. W ten sposób powstała seria fotografii „Wskrzeszony świat”, ich wybór ukazał się w albumie pod tym samym tytułem (2021), a w 2014 jedno ze zdjęć, Pierwszy raz, otrzymało nagrodę National Geographic Traveler Photo Award. Fotografie z obu cykli były prezentowane na licznych wystawach w Polsce i za granicą.
Trzecim i najtrudniejszym wyzwaniem fotograficznym, jakiego podjęła się Traczewska, są „Chasydki” – cykl dokumentujący życie kobiet w środowiskach ortodoksyjnych Żydów. Trudność polegała przede wszystkim na otrzymaniu zgody na to, by bohaterkami zdjęć były kobiety – ze strony ich samych oraz społeczności, w której na publicznie dostępnych zdjęciach i ilustracjach pojawiają się wyjątkowo wyłącznie dziewczynki do lat sześciu. Kobiety w rodzinach chasydzkich kierują się zdefiniowaną w sposobie zachowania, ubioru i kontaktów społecznych zasadą skromności (jid. cnijut): mają nie zwracać uwagi na siebie i swój wygląd, być skupione na życiu domowym i rodzinnym oraz urodzeniu i wychowaniu licznego potomstwa. Wyzwaniem przy tworzeniu tego cyklu było także nienadużywanie zaufania rodzin, które obdarzyły nim Traczewską i pozwoliły, mimo swoich zasad, uczynić kobiety i dziewczynki bohaterkami zdjęć. Cykl ten powstawał we współpracy z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, które do swoich zbiorów włączyło wybór 40 zdjęć. Małgorzata Bogdańska-Krzyżanek